Armaturen

Een armatuur, of zoals sommige mensen zeggen, verlichtingstoestel is het gedeelte dat boven op de mast zit en waar het licht uit komt. Soms is de armatuur in een uithouder van een mast gemonteerd en in een enkel geval hangt zij aan een kabel. Op het oog lijkt het een simpel "bakkie met een lamp" of een "TL bak". Niets is minder waar. De armatuur op zich, en dan heb ik het niet over de lamp, is een technisch hoogstandje. Met de juiste lamp de juiste reflector en de juiste kap en die drie dingen in goede harmonie zorgt de armatuur voor de juiste verlichtingstechniek. Alleen een simpel lampje in een armatuur plaatsen is nog maar het halve werk. Verder heb je armaturen die het licht direct op de straat werpen, de zogenoemde directe verlichting. Maar je hebt ook armaturen die indirect verlichten met bijvoorbeeld een reflector: de indirecte verlichting.

Directe verlichting

Indirecte verlichting

Opbouw van een armatuur

Behuizing

We beginnen met de behuizing. De behuizing is eigenlijk het hart van de armatuur. Aan dit gedeelte is vaak de rest van de armatuur gemonteerd zoals de kap. De behuizing is meestal ook de bevestiging die op de mast wordt geschoven/gezet. Verder bevat de behuizing vaak ook een losse unitplaat. Hierop is de elektronica bevestigd zoals de lamp, lamphouder, reflector en de voorschakelelektronica. Dikwijls fungeert de zijde waarop de lamp gemonteerd is ook als reflectorplaat. Vaak zit deze unitplaat bevestigd aan de behuizing met behulp van scharnieren om onderhoud te vergemakkelijken. Bij sommige armaturen, vooral bij de wat oudere types, is de lampfitting ook wel los aan de behuizing gemonteerd. Meestal hebben zulke armaturen een externe voorschakelunit. De behuizing van de armatuur kan voornamelijk van drie materiaalsoorten gemaakt zijn.

1 (spuit)Gietaluminium

Behuizingen van dit materaal zijn meestal het stevigst en het minst gevoelig voor verwering door weer en wind. Ze hebben meestal een glad oppervlak dat ervoor zorgt dat mos en algen er nauwelijks vat op krijgen. Armaturen behouden dus langer een mooi en gaaf uiterlijk. (Spuit)gietaluminium is wel bros van structuur, dus als de armatuur afbreekt is zij ook echt kapot en komt ze zeker naar beneden bij een aanrijding.

2 Polyesterkunststof

Behuizingen van dit materiaal zijn over het algemeen wat minder stevig dan de (spuit)gietaluminium behuizingen. Als de armatuur net nieuw is lijkt het alsof er een “waslaagje” overheen ligt. Naarmate de armatuur langer op de mast zit gaat het polyesterkunststof verweren en komen de glaswezels naar buiten. In dit materiaal is namelijk glasvezel verwerkt om de behuizing te verstevigen. Als de glasvezel eenmaal naar buiten is gekomen en je raakt het aan kan dit irritatie op de huid tot gevolg hebben en flink gaan jeuken. Het oppervlak van de behuizing is ruw, wat ervoor zorgt dat mos en algen er goed vat op hebben. Zulke armaturen worden, helemaal als ze in de buurt staan van bomen, heel snel door mos “overgenomen”. Dit doet de uitstraling van de armatuur teniet. Doordat er glasvezel in de behuizing is verwerkt breekt de armatuur niet altijd direct af bij een lichte aanrijding. De glasvezels kunnen de behuizing bij elkaar houden en er kunnen dan, vaak niet zichtbaar, scheuren in ontstaan. Daarom is het wel altijd raadzaam alsnog een nieuwe armatuur te plaatsen om er zeker van te zijn dat zij de kwaliteit behoudt en dat de verlichting optimaal blijft.

3 Plaatijzer

Behuizingen van dit materiaal zijn meestal niet zo heel erg stevig. Dit materiaal wordt tegenwoordig niet meer toegepast, maar werd vroeger met name gebruikt voor TL-S armaturen. Verder heeft dit materiaal eigenlijk dezelfde eigenschappen als (spuit)gietaluminium: het is ook glad van structuur en er kunnen zich evenmin mos en algen op hechten. Ook dit type behuizing behoudt lange tijd een gaaf voorkomen. Plaatijzer is evenwel minder sterk. Bij een aanrijding buigt de armatuur en kunnen er onderdelen zoals de unitplaat en de kap naar beneden komen.

Reflectoren

De reflectortechniek. Deze is een niet te onderschatten factor. De functie van een reflector is om er voor te zorgen dat er geen tot weinig licht verloren gaat in de armatuur zelf en dat het licht ook naar het oppervlak gericht wordt waar dat nodig is. Er zijn globaal twee soorten reflectoren: een matte reflector en een sterk reflecterende reflector. Een matte reflector is meestal uitgevoerd in de kleur hoogglans wit. Deze reflector kaatst het licht wel terug, maar niet zo goed. Ook kan de reflector uitgevoerd zijn in de kleur mat zilver. Deze reflecteert het licht doorgaans iets beter. De beste is toch wel de zilver- chromen reflector. Deze weerkaatst het licht het allerbeste. Ook de vorm is bepalend voor het werpen van het licht op een bepaalde oppervlak. Een reflector die in een “V” vorm is gebogen en zo ook boven een lichtbron is bevestigd verspreidt het licht beter over het oppervlak van de weg. Als je daarentegen een holle reflector gebruikt waar de lichtbron al in zit, wordt het licht alleen maar sterk naar beneden gericht en ontstaat er minder zijwaarts licht. Ook is de vorm van de reflector afhankelijk van de lamp. Bij een SOX lamp of een TL-buis, zeg maar de langere lampen, zijn de reflectoren meestal langwerpig. Of in platte vorm of in “V”vorm. Als je een compactere lamp hebt, zoals een SON-T lamp of een CDO-TT lamp, is de reflector meestal in een “kom”vorm gestanst.

Witte hoogglans reflector

Matzilverkleurige reflector

Verchroomde reflector in V-vorm

Combinatie van reflectoren

Optimale reflectietechniek

Komreflector


Kap

Het is met de kap eigenlijk hetzelfde als met de reflector. Ook hier geldt dat de kap bepalend is voor een goed verlichtingsniveau. Een kap dient hoofdzakelijk voor het beschermen van de lamp tegen bijzondere weersomstandigheden als kou regen en wind. Ook dient hij om de lamp te beschermen tegen voorwerpen die er tegenaan kunnen worden gegooid door bijvoorbeeld vandalen. Bovendien heeft de kap in de meeste gevallen als functie dat de onderhoudsmonteur makkelijk toegang heeft tot de armatuur om bijvoorbeeld de lamp te vervangen. De kap is daarom ook “los” van de behuizing. Hij is meestal bevestigd met metalen clipjes in combinatie met een of meer scharnierpunten zodat hij zelfstandig open kan blijven hangen en de onderhoudsmonteur met beide handen zijn werk kan doen. Bij paaltoparmaturen is er ook vaak gebruik gemaakt van een moer bovenop de armatuur. Nadeel van dit systeem is dat de kap nu wél voor 100% los komt van de armatuur. Dus de onderhoudsmonteur moet eerst de kap verwijderen en wegleggen alvorens er begonnen kan worden met het nodige onderhoud. De kap kent hoofdzakelijk twee soorten: een heldere kap en een gestructureerde kap. Doorgaans is het zo dat als er een goede reflector in de armatuur zit er gekozen wordt voor een heldere kap. De gestructureerde kap zorgt ervoor dat het licht als het ware wordt uitgestrooid over het wegoppervlak. Zogenoemde Refractortechniek. Tussen de masten in moet een goede verlichting gewaarborgd worden. Met de juiste structuur (refractoren, prismatische werking) in de kap in combinatie met de goede reflector bereikt men het beste verlichtingsresultaat. Je kan wel een lamp plaatsen in een armatuur, maar dat is in feite nog maar het halve werk. Het zijn de reflector en de kap die in combinatie met de juiste lamp voor de optimale verlichtingstechniek zorgen. De meeste kappen worden gemaakt van Polycarbonaat.

Onderaanzicht kap

Zijaanzicht kap


Lamppositie

Met name van toepassing bij compact fluorescentielampen, de PL-L en de PL-S en de SOX/SOX-E lampen. De positie van deze lampen is belangrijk. De PL-L de PL-S en de SOX/SOX-E lampen hebben twee buizen die naast elkaar lopen. Plaats je de lamp in een verticale positie in de armatuur, dus met de twee buizen boven elkaar, dan zal de lamp zijn licht met name uitstrooien over de lengte van de weg wat een betere verlichtingskwaliteit tot stand brengt. Als de lamp in de armatuur in horizontale positie staat dan bevinden de twee lampbuizen zich naast elkaar. In dit geval zal er meer licht direct naar beneden geworpen worden in plaats van opzij. Zo heb je meer licht direct onder de mast maar wordt het licht dus niet over de lengterichting van de straat verdeeld.

PL-L lamp in verticale positie

Kops aanzicht

Hogere lichtopbrengst zijwaarts

PL-L lamp in horizontale positie

Kops aanzicht

Hogere lichtopbrengst neerwaarts


Ook de afstand van de lamp tot de kap is een cruciaal gegeven. Hoe langer de afstand is van de lamp tot de kap, des te groter is de inwendige reflectie binnen de armatuur en dus des te groter is het lichtverlies. Ondanks dat de kap transparant of lichtdoorlatend is weerkaatst het licht toch op dit oppervlak. Het licht kaatst dan weer terug in de armatuur terwijl het licht buiten op straat nodig is. Dit fenomeen is te vergelijken met het raam in een huis en dit proefje kan je makkelijk zelf uitvoeren. Kijk overdag door het raam. Als je goed kijkt zie je op de donkere plaatsen in de achtergrond een reflectie van jezelf. Maar, als je neus stevig tegen het glas aandrukt dan zie je jezelf niet meer reflecteren. Dit is met de lamp in een armatuur dus net zo. Als er een te grote overbodige ruimte zit tussen de lamp en de kap is er dus veel reflectie in de armatuur. Door de lamp zo dicht mogelijk bij de kap te plaatsen dringen er meer lichtstralen door naar buiten waardoor er minder lichtverlies optreedt. Maar de afstand van de lamp tot de kap moet wel in harmonie zijn. Als de lamp te dicht bij de kap wordt geplaatst kan de kap smelten, wat met name bij gasontlandingslampen het geval kan zijn.


Paaltoparmatuur/opschuifarmatuur/pendelarmatuur


Ook qua model zijn er drie soorten armaturen te onderscheiden. Te weten:

Paaltoparmatuur

Deze armaturen richten hun licht bijna 360 graden in de rondte. Om de hele mast wordt zo een goed verlichtingsniveau verkregen. Paaltoparmaturen worden met name toegepast op conische masten. Dit zijn rechte masten die naar boven meestal taps toe lopen en vaak niet langer dan vier meter zijn. Zulke masten worden met name toegepast in woonerven parken en andere publieksruimten zoals winkelstraten. Paaltoparmaturen hebben daardoor ook vaak een sierlijk tintje omdat ze vaak moeten bijdragen aan een bepaalde sfeer op straat of plein, dan wel in park of plantsoen.

Opschuifarmatuur

Deze armaturen richten hun licht altijd naar beneden. Het licht wordt doorgaans in de lengterichting van de weg geconstrueerd. Opschuifarmaturen zijn altijd gemonteerd aan een mastarm, ook wel uithouder genoemd. Deze armaturen hangen dus ook meestal boven de weg. Opschuifarmaturen worden met name toegepast op doorgaande wegen waar directe verlichting gewenst is en waar de sociale veiligheid zwaarder weegt dan de sfeer die er in die straat neergezet moet worden. Er zijn opschuifarmaturen op de markt die op dezelfde wijze als bij een paaltop bevestigd kunnen worden. Maar het werkingsprincipe is in beide gevallen hetzelfde.

Pendelarmatuur

Deze armaturen richten hun licht altijd naar beneden. Het licht wordt vaak in de lengterichting van de weg geconstrueerd. Pendelarmaturen zijn altijd gemonteerd aan een mastarm (uithouder), en altijd bovenop de armatuur waar de aansluiting voor de mast/kabel gesitueerd is. Ook kunnen pendelarmaturen aan staaldraden gemonteerd zijn. Deze armaturen hangen dus ook boven de weg. Pendelarmaturen worden met name toegepast op doorgaande wegen en snelwegen waar directe verlichting gewenst is of vanwege bomen die langs de kant van de weg staan, zodat de armaturen niet in de kronen van de bomen terecht komen of op plaatsen waar er gewoonweg te weinig ruimte is om masten kwijt te kunnen. In zulke gevallen wordt er een spandraad gespannen tussen gebouwen waar de armaturen aan worden gehangen. Bijvoorbeeld in drukke winkelstraten.

Voeding

Er zijn een hoop fabeltjes in de wereld over de spanning waarop een lantaarnpaal werkt. Hoogspanning heb ik al een aantal keren voorbij horen komen. Ook dat lantaarnpalen op krachtstroom zouden werken, de 380/400 volt. Ik zal al deze fabeltjes meteen ontkrachten: lantaarnpalen werken gewoon op de 230 Volt/ 50 Hertz die ook bij jou thuis uit het stopcontact komt. Hier is dus niets speciaals aan.

Vandalisme bestendigheid

Er zijn mensen die het maar niet kunnen laten om de boel op de openbare plekken te vernielen: verkeersborden, bankjes en prullenbakken moeten het vaak ontgelden of graffiti wordt aangebracht. Noem het maar op. Ook lantaarnpalen zijn met enige regelmaat het mikpunt van vandalisme. Armaturenfabrikanten spelen daar op in maar slagen daar niet altijd in. Veel kappen worden al uitgevoerd in materiaalsoort polycarbonaat dat volgens vele armaturenfabrikanten slagvast is en dus uitermate vandalismebestendig zou moeten zijn. Nou, ik heb het al vaak in de praktijk gezien, vergeet het maar. Dus vandalismebestendig of niet, kapot kan het. Ik spreek ook zelf niet van vandalismebestendigheid, ik zeg liever, ‘vandalismevertragend’. Ik denk wel dat de paaltoparmatuur van Industria type 2000 het ‘t zwaarst te verduren heeft. Deze armatuur tref ik het vaakst vernield op de mast aan. Dit komt omdat de armatuur erg makkelijk te bereiken is door haar geringe hoogte. Deze armaturen worden ook vaak toegepast langs kleine achteraf fietspaden zodat de uitgaande jeugd er een spelletje van kan maken wie er de meeste bierflesjes tegenaan kan gooien.


Hieronder een aantal voorbeelden van vernielde armaturen.

Naar boven