Geschiedenis

Aan de lantaarnpalen die we nu kennen is natuurlijk een zekere ontwikkeling vooraf gegaan. Aan deze periode ga ik hieronder aandacht besteden. Deze tijd werd onder andere gekenmerkt door de energiecrisis in 1973, veroorzaakt door de olieboycot. Door deze crisis werden fabrikanten van lantaarnpaal armaturen en gemeenten in Nederland gedwongen op zoek te gaan naar bezuinigingsmogelijkheden op het gebied van de straatverlichting.


Van gas naar het elektrisch licht

Voor het elektrische licht zijn intrede deed werd de straat enige tijd verlicht met gaslampen. Deze lantaarnpalen werden alleen maar neergezet op cruciale plaatsen zoals een station of een druk kruispunt. Dit omdat het zeer kostbaar was om in die tijd elke straat van gasleidingen en lantaarns te voorzien. Zulke lantaarns moesten elke avond bij het vallen van de schemer door een speciale lantaarn-opsteker worden aangestoken. De stad Amsterdam kreeg zijn eerste lantaarnpaal op 14 december 1570. Een kleine 100 jaar later, in 1669, ging Den Haag ook over op lantaarnpalen. Na een jaar was het aantal in de hoofdstad al opgelopen tot om en nabij de 1800 stuks. In hetzelfde jaar kreeg Nijmegen de eerste lantaarnpaal die door elektriciteit werd gevoed, zij het met een simpel gloeilampje. Pas later is de gaslamp, de SO lamp, uitgevonden en in de straatverlichting geïntroduceerd. Nadien is de SO lamp SOX lamp gaan heten tot vandaag de dag. De SOX lamp betekende de echte evolutie op het gebied van de straatverlichting (lampen én masten), zoals we die op dit moment kennen. In 1996 kreeg de plaats Ede in Gelderland zijn eerste lantaarnpaal met LED verlichting. Er zijn inmiddels ook andere gemeenten die LED verlichting in het straatbeeld hebben opgenomen.


Olieboycot, intrede avond/nachtschakeling

Het ging een hele tijd goed met het elektrisch licht, totdat in 1973 de oliecrisis uitbrak. Nederland en andere landen werden afgesneden van olie hetgeen de productie van elektriciteit flink bemoeilijkte. Vele armaturenfabrikanten en gemeenten kwamen met het idee om armaturen met twee of meer lichtbronnen te gaan voorzien van een avond/nachtschakeling. Armaturen die in deze categorie vielen bevatten in de meeste gevallen de volgende lampen: HPL-N, SOX en TL-S. Er zaten in sommige armaturen wel drie HPL-N lampen en armaturen met TL-S buizen bevatten soms zelfs nog meer lampen. Al deze lampen brandden voorheen de gehele nacht terwijl er vrijwel niemand op staat was. Hier kon dus gemakkelijk op bezuinigd worden. Wat werd er vervolgens gedaan? Diverse lampen kregen een eigen stroomkring en aansluiting in de armatuur. En op dit moment zijn sommige armaturen nog steeds in gebruik. Ze zijn voorzien van een 4- aderige kabel. Eén voor de aarde, één voor de nul en de andere twee zijn de spanningsdraden. Eén van die draden is bruin en de andere zwart. De bruine is de avondbrander en de zwarte de nachtbrander. De lamp die is aangesloten op de nachtbrander blijft de gehele nacht branden. De avondbrander gaat uit op een vooraf ingesteld tijdstip. In de meeste gemeenten is dit 22.00 uur of 23.00 uur. Als je dus een lantaarnpaal hebt met een armatuur met twee TL-S buizen erin dan gaan beide lampen aan bij het vallen van de schemer. Om 22.00 uur (of 23.00 uur) gaat één van die TL-S buizen uit. en blijft de andere branden. Ditzelfde principe wordt ook toegepast bij HPL-N armaturen en SOX armaturen. Sommige TL-S armaturen bevatten zelfs drie of meer TL-S buizen. Deze armaturen worden meestal toegepast bij kruispunten en andere plaatsen die extra verlichting nodig hebben. Bij een armatuur met drie TL-S buizen gaat er één TL-S buis uit en blijven er twee branden.


Belangrijke bijdrage Jan van der Heyden

Een belangrijke bijdrage aan de ontwikkeling van de lantaarnpaal is Jan van der Heyden (1637–1712) geweest. Deze Nederlandse schilder was niet alleen uitvinder van de slangenbrandspuit, maar was ook degene die in 1669 een verbeterde straatverlichting voor Amsterdam ontwierp. Een kleine 2000 palen, ook wel Jan van der Heyden-lantaarns genoemd, werden er in de hoofdstad geplaatst. Ook in andere steden, zoals Groningen en Haarlem kwamen zijn lantaarnpalen te staan. Den Haag volgde in 1679, een paar later werd ook de hoofdstad van Duitsland in ruime mate van deze lantaarns voorzien.


Uiterlijke kenmerken en eigenschappen Jan van der Heyden lantaarn

De lantaarn die van der Heyden had bedacht bestond uit een koperen lantaarn van ca. zestig cm hoog met vier ruitjes, waarvan er één als deurtje dienst deed om de lamp schoon te kunnen maken. In dit deurtje had hij een luikje geconstrueerd om de lamp aan te kunnen doen. Op de paal zat een klein schoorsteentje, een zogeheten snuiver. De lantaarn was bevestigd op een vierkante paal van eikenhout, drie meter hoog met een doorsnee van vijftien cm. De lamp werd ook wel aangetroffen op een houten arm van één meter die op de muur was bevestigd. Om de lamp te laten branden had men raap- of lijnolie nodig. De lampen werden bij het invallen van de duisternis ontstoken door lantaarnopstekers die hiervoor speciaal werden geselecteerd en opgeleid. Om te voorkomen dat de opstekers er met de resterende olie vandoor zouden gaan, moesten ze plechtig beloven alle hun opgelegde instructies na te komen. Replica’s van de Jan van der Heyden-lantaarn zijn nog te bezichtigen op diverse plekken in Amsterdam.


Film en foto's

Altijd weer leuk, film's en foto's uit de oude doos. Dus bij deze: kiekjes van de lantaarnpalen van vroeger. Lekker terug naar vervlogen tijden en naar het vroegere zwart-wit tijdperk. De meeste foto's heb ik van het Nationaal Archief/Beeldbank.


Het filmpje die ik hieronder in het scherm vertoon zijn niet in mijn bezit, maar zijn geknipt en geplakt uit de Marofilm. In deze film wordt de ontwikkeling van de gasfabriek benadrukt en het effect daarop op de burgers en bedrijven die dit gas gebruiken. Het filmpje is gefilmt in de gemeente Deventer. Geïntereseerd in het gehele fimpje? klik dan

HIER voor deel 1, en

HIER voor deel 2 (Bijde extern op Youtube, opent in nieuw venster).


In het filmpje hieronder zie je diverse werkzaamheden aan de openbare verlichting in vroegere tijden


Algemeen


Apeldoorn


De foto's uit de oude doos van Apeldoorn zijn bijna allemaal afkomstig van de site van oud Apeldoorn. Klik

HIER om naar de website te gaan van oud Apeldoorn.nl. (opent in nieuw venster).

Ook zitten er een paar foto's die door mijzelf of door mijn vader zijn gemaakt.


Naar boven